Kamień nazębny u psa - jak go bezpiecznie usunąć

Podnosisz psu wargę i widzisz brązowo-żółtą skorupę u nasady zębów, najgrubszą na górnych trójkach i czwórkach. Kamienia nazębnego nie da się bezpiecznie usunąć w domu ani u psa przytomnego, bo najważniejsza część zabiegu odbywa się pod linią dziąseł, gdzie bez znieczulenia ogólnego nikt nie sięgnie. Dobra wiadomość jest taka, że tempo, w jakim kamień się odkłada, zależy w dużej mierze od tego, co robisz między zabiegami.

Poniżej wyjaśniam, jak powstaje kamień, dlaczego skrobanie go w domu jest gorsze niż nierobienie nic, i co realnie spowalnia jego powrót.

Jak powstaje kamień nazębny

Łańcuch zdarzeń jest szybki i dobrze opisany. Zgodnie ze Światowymi Wytycznymi Stomatologii Weterynaryjnej WSAVA płytka nazębna tworzy się w ciągu 24 godzin, kamień nazębny w ciągu 3 dni, a zapalenie dziąseł zaczyna się rozwijać już po 2 tygodniach od profesjonalnego czyszczenia zębów.

Płytka to miękki, lepki biofilm z bakterii i śliny. Jeśli nie zostanie usunięta mechanicznie, minerały zawarte w ślinie ją utwardzają i powstaje kamień. Ten z kolei jest szorstki, więc kolejna płytka przywiera do niego jeszcze łatwiej. Koło się zamyka.

Problem jest powszechny. W polskim piśmiennictwie weterynaryjnym podaje się, że choroby przyzębia i zębów dotyczą od 44 do 63,3 procent wszystkich psów, a u psów powyżej trzeciego roku życia nawet 85 procent. Najbardziej narażone są rasy małe i miniaturowe, u których duże zęby muszą zmieścić się w małej jamie ustnej.

Tempo odkładania się kamienia jest przy tym bardzo indywidualne. Jeden pies po zabiegu wraca do stanu wyjściowego w rok, inny po czterech latach, przy identycznej opiece. Wpływ mają budowa jamy ustnej, ustawienie zębów, skład śliny i to, czy pies gryzie cokolwiek twardszego niż karma.

Kamień nie jest głównym problemem

To zaskakuje większość opiekunów, a jest sednem sprawy. Sam kamień nazębny w większości przypadków nie jest patogenny. Działa jak drażniąca, szorstka powierzchnia sprzyjająca gromadzeniu się płytki, ale to nie on niszczy przyzębie.

Niszczy płytka bakteryjna, a konkretnie ta, która schodzi pod dziąsło. Dlatego usunięcie samego widocznego nalotu z powierzchni zęba poprawia wygląd i nie zmienia stanu przyzębia. Wytyczne WSAVA formułują to wprost: skuteczna terapia musi sięgać poniżej linii dziąseł.

Ma to dwie praktyczne konsekwencje. Po pierwsze, biały ząb nie oznacza zdrowego zęba. Po drugie, każda metoda, która czyści wyłącznie to, co widać, jest zabiegiem kosmetycznym.

Osobno warto rozdzielić dwie sprawy, które w rozmowach się zlewają: przebarwienia i kamień. Ciemniejsze zęby u psa starszego bywają skutkiem naturalnych zmian w zębinie i nie wymagają niczego poza obserwacją. Kamień jest wyczuwalny jako narośl, ma szorstką powierzchnię i zaczyna się przy dziąśle.

Dlaczego nie usuwa się kamienia w domu

Skrobaczki do kamienia można kupić za kilkanaście złotych i to jest właśnie problem, bo cena sugeruje, że zabieg jest prosty.

• Ryzyko urazu. Ostre narzędzie w pysku psa, który się rusza, to prosta droga do skaleczenia dziąsła, podniebienia albo języka. Zdarza się też zranienie osoby trzymającej.
• Uszkodzenie szkliwa. Zeskrobanie kamienia zostawia na powierzchni zęba mikrorysy, do których płytka przywiera szybciej niż do gładkiego szkliwa. Po profesjonalnym zabiegu zawsze wykonuje się polerowanie i to nie jest kosmetyka, tylko element procedury.
• Pominięcie tego, co ważne. Poddziąsłowej płytki nie da się usunąć skrobaczką u przytomnego psa.
• Utrata zaufania. Pies, któremu raz zrobiono w pysku coś nieprzyjemnego, przestaje pozwalać na szczotkowanie, czyli na jedyną metodę, która naprawdę działa na co dzień.

Do tego dochodzi rzecz najważniejsza: pod kamieniem bywają ubytki, złamania i resorpcja korzeni, których nie widać, dopóki ząb nie zostanie oczyszczony i prześwietlony.

Zabiegi bez znieczulenia: co na to weterynaria

W ostatnich latach pojawiła się usługa reklamowana jako naturalne albo bezstresowe usuwanie kamienia, wykonywana u psa przytomnego, często przez osoby bez wykształcenia weterynaryjnego.

Wytyczne WSAVA opisują zabiegi stomatologiczne bez znieczulenia ogólnego jako takie, które „w najlepszym przypadku są nieskuteczne, a w najgorszym mogą spowodować okaleczenie pacjenta”. Dokument stwierdza, że organizacje weterynaryjne na całym świecie są zgodne co do tego, że procedury te nie przynoszą żadnych korzyści medycznych.

Powód jest ten sam co wyżej. U przytomnego psa nie da się dokładnie zbadać sondą wszystkich powierzchni zębów, zwłaszcza tych położonych z tyłu i od strony języka, bo pies rusza głową i pracuje językiem. Nie da się też wykonać zdjęć rentgenowskich, a bez nich spora część patologii pozostaje niewidoczna.

Efekt jest taki, że pies przechodzi stresującą, czasem bolesną procedurę, opiekun widzi białe zęby i uznaje temat za załatwiony, a choroba przyzębia rozwija się dalej pod dziąsłem.

Jak wygląda profesjonalny zabieg

Dobrze wiedzieć, za co się płaci, bo cena bywa argumentem za szukaniem skrótów.

1. Badanie przedznieczuleniowe, zwykle badanie krwi, u psów starszych także ocena serca.
2. Znieczulenie ogólne z intubacją, która chroni drogi oddechowe przed wodą i fragmentami kamienia.
3. Zdjęcia rentgenowskie zębów, ujawniające zmiany pod dziąsłem.
4. Skaling ultradźwiękowy nad i pod linią dziąseł oraz sondowanie kieszonek.
5. Polerowanie wygładzające powierzchnię szkliwa.
6. Ekstrakcje zębów, których nie da się uratować, wraz z zaopatrzeniem ran i leczeniem przeciwbólowym.

Znieczulenie budzi u opiekunów największy lęk i to zrozumiałe. Współczesne protokoły z monitorowaniem pacjenta i płynoterapią sprawiają jednak, że ryzyko jest niskie, a bilans u psa z zaawansowaną chorobą przyzębia wypada zdecydowanie na korzyść zabiegu. Nieleczona choroba przyzębia to przewlekły ból i stan zapalny, a u psów w trzecim stadium lub wyższym opisano sześciokrotnie wyższe ryzyko zapalenia wsierdzia.

Przed zabiegiem zapytaj, czy w cenie są zdjęcia rentgenowskie zębów i czy pies dostanie leczenie przeciwbólowe na czas po ekstrakcjach. To dwa punkty, które najczęściej różnicują ofertę, a mają największy wpływ na to, czy problem zostanie faktycznie rozwiązany.

Co spowalnia powrót kamienia

Po zabiegu zegar rusza od nowa i po dwóch tygodniach zapalenie dziąseł może zacząć się odbudowywać. To, co robisz w domu, decyduje o tym, kiedy pies trafi na kolejny zabieg: za rok czy za cztery lata.

Szczotkowanie zębów pozostaje najskuteczniejszą metodą i nic jej nie zastępuje. Raz dziennie, delikatnie, od powierzchni policzkowych.

Metody bierne dla psów, które szczotkowania nie akceptują. Wytyczne WSAVA odnotowują, że nawet wśród bardzo zmotywowanych opiekunów po sześciu miesiącach szczotkuje jeszcze tylko połowa, i właśnie dlatego metody wymagające mniej wysiłku bywają w praktyce skuteczniejsze od tych teoretycznie lepszych. W tej grupie mieszczą się preparaty z algami Ascophyllum nodosum, których korzystny wpływ na stan jamy ustnej psów wykazano w badaniu z udziałem polskich autorów. Tak działa Dental+: miarka proszku do karmy, bez otwierania psu pyska.

Odpowiednie gryzaki, dobrane pod kątem twardości, jako uzupełnienie. Pies żuje zwykle tylko częścią uzębienia, więc same gryzaki nie wystarczą.

Dieta ma znaczenie mniejsze, niż sugeruje marketing. Sucha karma brudzi zęby nieco mniej niż mokra, ale nie czyści ich w stopniu, który zastąpiłby cokolwiek innego. Sensowne jest natomiast pilnowanie, żeby psu nie towarzyszył stały strumień miękkich, lepkich przysmaków, a naturalne przysmaki dobierać z głową.

Czego unikać: aerozoli, płynów do płukania i dodatków do wody, które według wytycznych zwykle nie są skuteczne, bo biofilm bakteryjny jest wyjątkowo oporny na środki antyseptyczne.

Kiedy jechać do weterynarza

• kamień widoczny gołym okiem, zwłaszcza z zaczerwienioną obwódką dziąsła
• cuchnący oddech utrzymujący się mimo zmiany diety
• krwawienie z dziąseł przy jedzeniu albo zabawie
• pies je wolniej, przenosi jedzenie na jedną stronę pyska albo wypluwa kęsy
• ślinotok, ocieranie pyska łapą, niechęć do zabawek
• ruszający się ząb, wypadnięty ząb, obrzęk pod okiem

Ostatnie dwa punkty oznaczają wizytę bez czekania. Obrzęk pod okiem to zwykle ropień korzenia górnej czwórki.

Kamień nazębny jest widocznym skutkiem procesu, który zaczyna się dużo wcześniej i toczy pod dziąsłem. Domowe skrobanie zajmuje się wyłącznie tym, co widać, a najlepszy moment na działanie przypada wtedy, gdy nie widać jeszcze nic.